จากฐานจิตและคำบริกรรม สู่สัมมาสติและสัมมาสมาธิ
เมื่อพูดถึง อริยสัจ 4 เรามักคุ้นเคยกับคำว่า ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค และคำสอนที่ว่า
ทุกข์ — ต้องรู้
สมุทัย — ต้องละ
นิโรธ — ต้องทำให้แจ้ง
มรรค — ต้องเจริญ ทำให้มาก
แต่เมื่อได้ฝึกสมาธิตามแนวทางที่หลวงพ่อวิริยังค์ท่านพาเราปฏิบัติ ทั้งการเดินจงกรม นั่งสมาธิ เริ่มตั้งแต่การวางฐานจิต และการบริกรรม จึงเกิดคำถามขึ้นว่า
สิ่งที่เราฝึกทำอยู่ทุกวันนี้ เชื่อมโยงกับอริยสัจ 4 อย่างไร?
และยิ่งพิจารณา ก็ยิ่งเห็นว่า อริยสัจ 4 อาจไม่ได้อยู่ไกลจากการปฏิบัติของเราเลย
ธรรมชาติของจิตคือ การรู้อารมณ์ ผ่านอายตนะทั้ง 6 ได้แก่ ตา หู จมูก ลิ้น กาย และใจ
เมื่อมีรูปมากระทบตา เสียงมากระทบหู หรือมีความคิด ความรู้สึก ความทรงจำเกิดขึ้นทางใจ จิตก็เข้าไปรับรู้อารมณ์เหล่านั้นตามธรรมชาติของเขา
ปัญหาจึงอาจไม่ใช่การที่เรามีอารมณ์มากระทบ เพราะตราบใดที่เรายังดำเนินชีวิต ตาก็ยังเห็น หูก็ยังได้ยิน ใจก็ยังคิด
สิ่งที่น่าสนใจกว่าคือ
เมื่อจิตรู้อารมณ์แล้ว จิตเอาอะไรเป็น “เครื่องอยู่”?
หากมีใครพูดบางอย่างที่ไม่ถูกใจเรา เสียงนั้นอาจจบไปในเวลาไม่กี่วินาที แต่จิตของเรากลับเอาคำพูดนั้นมาเป็นเครื่องอยู่ คิดถึงมันซ้ำ ๆ ปรุงแต่งต่อ เติมความไม่พอใจ และอาจอยู่กับมันไปอีกหลายชั่วโมง
จากอารมณ์ที่มากระทบเพียงชั่วครู่ จึงกลายเป็นเรื่องราวมากมายภายในจิต
ตรงนี้ทำให้เริ่มมองเห็นความสัมพันธ์ของ สมุทัยกับทุกข์
สมุทัยเป็นเหตุ — ทุกข์เป็นผล
เมื่อจิตเข้าไปอยาก เกาะเกี่ยว ผลักไส หรือปรุงแต่งอารมณ์ต่อ เหตุแห่งทุกข์กำลังทำงาน และเมื่อเหตุยังดำเนินอยู่ ผลคือทุกข์ก็ย่อมปรากฏตามมา
แล้วการวางฐานจิตและคำบริกรรมที่หลวงพ่อให้เราปฏิบัติอยู่นั้น แท้จริงแล้วท่านกำลังพาเราฝึกอะไร?
ในการปฏิบัติสมาธิ หลวงพ่อวิริยังค์ท่านสอนให้เรากำหนดฐานจิตและคำบริกรรม เพื่อให้เป็นเครื่องอยู่ของจิต
เมื่อบริกรรมอยู่แล้วจิตเผลอออกไปคิดเรื่องอื่น เราไม่ได้ฝึกด้วยการบังคับว่า ห้ามคิด
แต่สิ่งสำคัญคือ รู้ว่าจิตออกไปแล้ว และนำจิตกลับมา
บริกรรม…หลุด…รู้…กลับมา
บริกรรม…หลุด…รู้…กลับมา
สิ่งธรรมดา ๆ ที่เกิดขึ้นซ้ำแล้วซ้ำอีกระหว่างการนั่งสมาธิ จึงอาจเป็นการฝึกที่สำคัญมาก
เพราะเรากำลังฝึก สติให้ระลึกรู้ว่าจิตกำลังรู้อะไรอยู่ และกำลังเอาอะไรเป็นเครื่องอยู่
เมื่อสติมีกำลังขึ้น เราจึงเริ่มรู้ได้เร็วขึ้นว่าจิตกำลังไหลออกไป และพาจิตกลับมาได้เร็วขึ้น
ขณะเดียวกัน การที่จิตสามารถอยู่กับอารมณ์เดียวได้ต่อเนื่องมากขึ้น จิตก็ค่อย ๆ มีความตั้งมั่นมากขึ้น
เมื่อมองในองค์มรรค สิ่งที่เรากำลังฝึกตั้งแต่พื้นฐานนี้จึงทำให้เราเริ่มเข้าใจความหมายของ สัมมาสติและสัมมาสมาธิ ผ่านการปฏิบัติจริง
อริยสัจ 4 จึงเป็น “เหตุและผล” ที่เราเรียนรู้ได้จากจิตของเราเอง
ถ้าลองจัดอริยสัจ 4 ในมุมของเหตุและผล จะเห็นเป็นสองคู่
สมุทัย → ทุกข์
มรรค → นิโรธ
สมุทัยและมรรคอยู่ทางด้านเหตุ
ส่วน ทุกข์และนิโรธอยู่ทางด้านผล
อารมณ์ภายนอกอาจมากระทบเราเหมือนเดิม แต่สิ่งที่แตกต่างคือ จิตดำเนินต่อจากอารมณ์นั้นอย่างไร
หากจิตยังไหลตาม เข้าไปเกาะเกี่ยวและปรุงแต่ง ก็เป็นเหตุที่ดำเนินไปทางสมุทัย และทุกข์คือผลที่เราจะได้เรียนรู้
แต่เมื่อจิตได้รับการฝึกฝนมากขึ้น สติก็มีกำลังรู้ทัน จิตตั้งมั่นขึ้น และไม่ถูกอารมณ์พาไปได้ง่ายเหมือนเดิม เหตุที่กำลังสร้างขึ้นจึงต่างออกไป
นี่ทำให้เข้าใจคำว่า
“มรรคต้องเจริญ ต้องทำให้มาก”
ได้ชัดขึ้น
มรรคจึงไม่ใช่สิ่งที่เราเพียง “รู้ว่าถูกต้อง” แต่เป็นสิ่งที่ต้อง ฝึกและเจริญให้เกิดกำลังขึ้นในจิต
ถ้ารู้แล้ว แต่ยังละไม่ได้ล่ะ?
นี่อาจเป็นอีกบทเรียนสำคัญของการปฏิบัติ
บางครั้งเรารู้ว่ากำลังโกรธ รู้ว่ากำลังยึด รู้ว่าคิดเรื่องเดิมซ้ำ ๆ และรู้ด้วยว่าสิ่งนั้นทำให้ทุกข์
แต่…เรายังวางไม่ได้
การ “รู้” เช่นนี้ไม่ได้สูญเปล่า เพราะอย่างน้อยเราก็กำลัง “รู้ทุกข์” และทุกข์ที่ปรากฏยังพาเราย้อนกลับไปมองหา “สมุทัย” ว่าเหตุใดจิตจึงยังเกาะเกี่ยว และเหตุอะไรที่เรายังละไม่ได้
แทนที่จะตำหนิจิต เราจึงกลับมาฝึกต่อ
กลับมาเดินจงกรม
กลับมานั่งสมาธิ
กลับมาระลึกรู้ที่ฐานจิต
กลับมาระลึกรู้ที่คำบริกรรม
ฝึกให้สติมีกำลังขึ้น ฝึกให้จิตตั้งมั่นขึ้น และพัฒนาปัญญาที่จะเห็นอารมณ์ตามความเป็นจริง
นี่อาจเป็นความหมายหนึ่งของคำว่า “มรรคต้องเจริญให้มาก”
ไม่ใช่ทำครั้งเดียวแล้วจบ แต่ทำซ้ำ ๆ สะสมและพัฒนาจิต จนวันหนึ่งสิ่งที่เคยดึงจิตเราไปได้ง่าย อาจไม่มีกำลังพอที่จะดึงเราไปเหมือนเดิม
จากการฝึกทำสมาธิตามแนวทางนี้ทุกๆวัน…สู่ชีวิตจริง
เมื่อมองเช่นนี้ การกำหนดและระลึกรู้ที่ฐานจิตและคำบริกรรมจึงไม่ใช่เรื่องเล็กเลย
ทุกครั้งที่จิตหลุดแล้วเรารู้
ทุกครั้งที่รู้แล้วกลับมา
ทุกครั้งที่ฝึกให้จิตมีเครื่องอยู่และตั้งมั่น
เราอาจกำลังเตรียมจิตสำหรับช่วงเวลาที่สำคัญกว่านั้น คือ เวลาที่ต้องเผชิญกับอารมณ์จริงในชีวิต
วันหนึ่งเมื่อคำพูดเดิมมากระทบ
เหตุการณ์เดิมเกิดขึ้น
หรืออารมณ์เดิมกลับมา
เราอาจยังรับรู้มันเหมือนเดิม
แต่สิ่งที่ไม่เหมือนเดิม คือ การตอบสนองของเราต่อสิ่งที่มากระทบจิต
สิ่งที่เคยทำให้โกรธ อาจยังมากระทบเหมือนเดิม แต่เรารู้ทันเร็วขึ้น วางได้เร็วขึ้น และไม่ถูกอารมณ์นั้นพาไปไกลเหมือนเดิม
นี่อาจเป็นสิ่งที่สะท้อนให้เราเห็นว่า จากการฝึกและสะสมพลังจิตทุกวัน จิตของเรามีกำลังเพิ่มขึ้นเพียงใด
ดังนั้น อริยสัจ 4 อาจไม่ใช่เพียงธรรมะสี่ข้อที่เราเรียนรู้และจดจำอีกต่อไป แต่เป็นความจริงของเหตุและผลที่เราค่อย ๆ เห็นได้จากจิตของเราเอง
ทุกข์ — รู้ผล
สมุทัย — รู้เหตุแล้วละ
มรรค — สร้างและเจริญเหตุแห่งการดับทุกข์ให้มาก
นิโรธ — ทำให้แจ้ง เมื่อเหตุแห่งทุกข์ดับลง
และบางที สิ่งที่หลวงพ่อท่านพาเราฝึกมาตั้งแต่พื้นฐานที่สุด — กำหนดฐานจิต บริกรรม เดินจงกรม และนั่งสมาธิ — อาจไม่ใช่เพียงการฝึกให้จิตสงบ
แต่คือการฝึกให้เรามี สติรู้ว่าจิตกำลังรู้อะไร มีเครื่องอยู่ที่ใด และมีกำลังพอที่จะไม่ไหลไปตามทุกอารมณ์ที่มากระทบ
เมื่อมองเช่นนี้ สิ่งที่เรากำลังทำทุกวัน ก็คือการค่อย ๆ เจริญเหตุฝ่ายมรรคให้มากขึ้นในจิตของเราเอง
และเมื่อเหตุเปลี่ยน ผลที่ตามมาย่อมเปลี่ยนไปด้วย